✉ info@turkmenhabargullugy.com ☎ +993 12 00 00 00

Türkmenistan ve Ermenistan arasında diplomatik temaslar hızlanıyor

Türkmenistan ile Ermenistan arasındaki diplomatik kanallar, son dönemde geçmişteki seyrek temas düzeninden daha akıcı bir çizgiye geçiyor. Bakanlıklar arasındaki yazışmalar, özel temsilcilerin faaliyetleri ve uluslararası forumlardaki görüşmeler, iki ülkenin doğrudan iletişimi kurumsallaştırma arayışını görünür hâle getiriyor.

Hızlanma, yalnızca diplomatik nezaketin yeniden görünür olmasıyla sınırlı değil. Resmî temsilciliklerin statüsü, doğrudan hava bağlantıları, karşılıklı ticaret, iklim konuları ve bölgesel güvenlik gibi başlıkların gündeme gelmesi, ilişkilerin daha somut projelere doğru evrildiğine işaret ediyor.

Bu süreçte Aşkabat’ın konumu belirleyici. 18 Nisan 2024’te Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın Aşkabat’ta bir araya gelmesi, Türkmenistan’ın taraflar arasında görüşme alanı olarak kullanılabileceğini gösterdi. Görüşme doğrudan iki ülkenin ikili ilişkileri olmasa da barış sürecine verilen Türkmen desteğinin kurumsal bir zemine oturmasına yardımcı oldu.

Yine de canlanma, yakınlaşma anlamına gelmiyor. İki başkentin de sınırlı diplomatik temsil ağı, uzak mesafe ve üçüncü ülkelerin kilit rolü ilişkilerin temposunu belirliyor. Bu nedenle yeni temasların başarısı, tek bir açıklamadan çok düzenli işbirliği ve güvenilir uygulama mekanizmalarına bağlı.

Hızlanan temasların yeni niteliği

Temasların hızlanması, öncelikle ikili ilişkilerde görüşme takviminin ve gündemin sıklaşmasıyla ölçülüyor. Dışişleri temsilcilerinin karşılıklı açıklamaları, diplomatik kanalların tek taraflı mesajlardan daha aktif kullanıldığını gösteriyor. Önemli olan, bu temasların düzenli aralıklarla tekrarlanabilmesi ve somut dosyalara bağlanması.

Türkiye ile Ermenistan arasındaki eski alışkanlık, önemli meselelerin çoğunlukla başka ülkelerin gündeminde, Türkiye’nin aracılığı veya çok taraflı kurumlar içinde ele alınmasıydı. Yeni dönemde Aşkabat, bu tür temasların yanı sıra iki ülkenin kendi arasında doğrudan görüşebildiği bir merkez olarak öne çıkıyor.

Bu değişim diplomatik alanda bir normalleşme olarak da okunabilir. İki ülke arasındaki mesafeyi azaltan ilk adım, karşılıklı temsil düzeyinin ve resmî iletişim kanallarının netleştirilmesidir. Daha sonraki aşamada ise ekonomi, ulaşım, kültür ve su yönetimi gibi alanlarda ortak çalışma grupları oluşturulması beklenebilir.

Aşkabat’ın arabuluculuk rolü

Türkmenistan’ın uzun süredir sürdürdüğü tarafsız konum, Ermenistan açısından yalnızca bir dış politika tercihi değil, aynı zamanda arabuluculuk için istikrarlı bir zemin anlamına geliyor. Başkentin coğrafi olarak Avrupa ile Orta Asya arasında bulunması, karşılıklı ziyaretlerin teknik ve siyasi açıdan daha öngörülebilir olmasını sağlıyor.

Aşkabat’ın kredibilitesi, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki sürecin nasıl yönetileceğiyle doğrudan ilişkili. Türkmenistan’ın her iki tarafla da çalışma alanı bulması, farklı gündemlerin tek bir çatışma hattına indirgenmesini kolaylaştırıyor. Ancak tarafsızlığın korunması, ülkenin herhangi bir barış belgesine taraf gibi taraf olması anlamına gelmiyor.

Su, iklim ve teknik iş birliği

Türkmenistan ve Ermenistan’ın su kaynakları coğrafi olarak örtüşmese de ikisi de kurak iklim, yeraltı suyu yönetimi ve tarımsal sulama açısından benzer zorluklar yaşıyor. Bu nedenle doğrudan bir nehir havzası paylaşımından söz etmek gerçekçi değil; ancak ölçüm teknikleri, veri analizi ve verimli su kullanımı konusunda uzmanlık alışverişi mümkün.

Bu arada Tacikistan ile su anlaşması, bölgedeki su yönetiminin yalnızca altyapı yatırımlarıyla değil, teknik kurallar ve veri paylaşımıyla da ilerletilebileceğini gösteren güncel bir örnektir. Aynı ilke, Türkmenistan ile Ermenistan arasında ortak bir su gündemi yerine, ikili eğitim programları ve karşılıklı uzman ziyaretleri biçiminde uygulanabilir.

Ticaret, enerji ve ulaşım ekseni

İki ülkenin ekonomik ilişkileri bugün düşük bir başlangıç noktasından hareket ediyor. Türkmenistan’ın halı, tekstil, gıda ve kimyasal ürünleri ile Ermenistan’ın işlenmiş gıda, ilaç ve makine sanayiindeki kapasitesi, uygun lojistik koşullar altında tamamlayıcı olabilir. Ancak ticaret hacmi, ödeme sistemleri ve gümrük uygulamaları doğrulanmadan büyük beklentiler yaratmamalı.

Coğrafya, en büyük fırsatı aynı zamanda en büyük engel oluşturuyor. Her iki ülke de kara kilitli olduğundan taşıma, İran ve Azerbaycan üzerinden uluslararası koridorlara bağlı. Doğrudan uçuşların düzenli hâle getirilmesi, seçilmiş yük hatlarının pilot çalışması ve karşılıklı yolcu trafiğinin öngörülebilir biçimde yürütülmesi, maliyetleri önemli ölçüde düşürebilir.

Başlık Mevcut eğilim İleri götürebilecek adım Temel engel
Diplomatik temsil Temaslar sıklaşıyor, temsil ağı sınırlı Temsilcilik ve statü görüşmesi Karşılıklı güven ve iç siyasi koşullar
Ulaşım Taşıma üçüncü ülke koridorlarına bağlı Düzenli uçuş ve pilot yük hattı Maliyet, talep ve aktarma kolaylığı
Ticaret Ürün çeşitliliği mevcut, hacim düşük İş konseyi ve kolaylaştırılmış gümrük Ödeme sistemleri ve lojistik
Enerji Arz potansiyeli tartışılıyor Etki ve yönlendirme araştırması Boru hattı, tarife ve izinler
Su ve iklim Ortak kuraklık riski bulunuyor Teknik eğitim ve veri paylaşımı Doğrudan su havzası ortaklığının olmaması
Kültür ve spor Temaslar seyrek ve dönemsel Düzenli programlar ve ortak etkinlikler Kurumsal süreklilik ve finansman

Enerji tarafında Türkmen doğal gazının Ermenistan’a ulaşması teknik olarak tartışılabilir; fakat boru hattı kapasitesi, yönlendirme, tarife ve üçüncü ülke izinleri birlikte değerlendirilmelidir. Önce düşük hacimli bir takas veya pilot ihracat modeli, büyük yatırım taahhütlerinden daha güvenli bir başlangıç olur.

Kültürel bağlar ve toplumlar arası iletişim

Diplomatik açılımın kalıcı olması, toplumlar arası iletişimin de görünür hâle gelmesine bağlı. Diller, eğitim programları, sanat, basın ve diaspora dernekleri üzerinden yürütülecek değişim çalışmaları, ülkeleri resmî protokolün dışında birbirine bağlayabilir. Özellikle gençlere yönelik burs ve kültürel değişim programları, uzun vadeli güvenin oluşmasında kanal görevi görebilir.

Kültürel bağ kurma çalışmasında mirası donmuş bir obje yerine yaşayan pratiği esas almak gerekir. Köy hayatı ve kültür başlıklı değerlendirmede mezarlıkların yalnızca geçmişe ait izler değil, bir toplumun bugünkü düzenini ve ilişkilerini anlatan alanlar olduğu vurgulanır. Bu yaklaşım, Türkmenistan ile Ermenistan arasındaki kültürel diyaloğun da ortak geçmişten çok bugünkü yaşam biçimlerini anlamaya dayanması gerektiğini gösteriyor.

İlişkilerin geleceğine yön verecek adımlar

Temasların geleceğini belirleyecek adımlar belli bir sıraya sahip. Önce doğrudan diplomatik görüşmelerin düzenli aralıklarla tekrarlanması, ardından temsilcilik statüsünün netleştirilmesi ve ülke çapında bir yol haritasının oluşturulması gerekiyor. Ticaret, ulaşım, enerji, su ve kültür başlıkları ayrı çalışma gruplarında ele alınabilir; her başlıkta ölçülebilir yolculuklar ve uygulama takvimi belirlenmelidir.

Spor, devlet protokolünden daha kolay kurulan bir tanışma alanıdır. Futbol ligi yeni sezonu gibi gündelik etkinlikler, ülkeler arasında kültürel akışın canlı tutulmasına katkı sağlayabilir. Bu nedenle yeni dönemin ölçütü, tek bir ziyaretten çok düzenli temas, uygulanabilir anlaşmalar ve karşılıklı toplumların birbirini tanıdığı bir ritmin oluşmasıdır. Mevcut hızlanma bu yönde veri sağlıyor; ancak kalıcı sonuç, diplomatik açıklık ile ekonomik işbirliğinin aynı çerçevede yürütülmesine bağlı.