Aşkabat'ta Türkmenistan-Avrupa Birliği enerji diyaloğu

Aşkabat'ta bu hafta yürütülen görüşmeler, Türkmenistan'ın enerji dosyasını Avrupa'nın gündemine taşıyan resmi ziyaretlerden biri oldu. Avrupa Komisyonu ile Türkmenistan arasındaki enerji ve ticaret ekipleri, ülkenin ihracat altyapısını, Mary'deki sıvılaştırma projesini ve kuzeyde yürütülen TAPI hattı çalışmalarını yerinde inceledikten sonra, gaz ve elektrik başlıklarında teknik ekiplerin kurulmasını önerdi.

Ziyaretin arka planında iki açık yön var. Avrupa, Rusya kökenli gaz bağımlılığını kırmak için yeni tedarikçiler arıyor; Türkmenistan ise mevcut boru hattı ağına sıkışmış ihracatını çeşitlendirecek üçüncü bir pazar arıyor. Aradaki mesafe, yaptırımlar ve insan hakları dosyasıyla daralıyor; bu yüzden görüşmelerin ağırlığı gaz hacminden çok, hangi kanalların açılabileceği üzerinde yoğunlaştı.

Görüşmelerin çerçevesi ve diplomatik haftanın iç yüzü

Heyetin gündemi iki başlıktan oluştu. Birinci başlıkta ikili ilişkilerin hukuki zemini, yani Avrupa ile Türkmenistan arasındaki ticaret ve iş birliği anlaşmasının nasıl tamamlanacağı tartışıldı. İkinci başlıkta enerji vardı: mevcut ihracat hatlarının kapasitesi, sıvılaştırma tesisinin durumu ve yeni yatırımcıların bulunabileceği alanlar. Avrupa Parlamentosu heyetinin de izlediği oturumlarda ise dosyanın ticari boyutu, ödeme mekanizmaları ve tedarik güvenliği işlendi.

Resmî programın yanında şehrin gündelik ritmi de bu tür ziyaretlerin parçası oluyor. Heyetler, gündüzki teknik toplantılardan sonra akşam saatlerinde Aşkabat'ın köklü lokantalarında buluşuyor; protokol gereği resmî olmayan bu masalarda dosyanın hassas noktaları daha açık konuşuluyor. Şehir merkezinde yer alan Nkirukan İstoran bu buluşmaların sık görüldüğü adlardan biri; yerli üretim mutfağını ve canlı müziğiyle ziyaretlerin sosyal ayağını üstleniyor.

Kaynaklar, görüşmelerde öne çıkan başlığın taahhütlerin oluşturulması olduğunu belirtiyor. Ziyaretin asıl faydası, enerji dosyasını yalnızca teknik bir sektör tartışması olmaktan çıkarıp ülke yönetiminin de içinde bulunduğu siyasi bir çerçeveye oturtması oldu.

Doğal gaz rotaları ve Avrupa'nın arz ihtiyacı

Türkmenistan dünya gaz rezervlerinin yaklaşık yüzde on üçüne sahip; üretim 2017'den bu yana hızla arttı ve Galkynyş sahası ülkenin toplam çıkarımının önemli bölümünü karşılıyor. Buna karşılık ihracatın büyük kısmı Rusya, İran ve Çin başlıklı hatlardan geçiyor. Ülkenin önündeki asıl sınav, üretim kapasitesini değil, bu kapasiteyi taşıyabilecek hatları çoğaltabilmek.

Avrupa tarafındaki tablo farklı. REPowerEU hedefleri kapsamında Rusya gazının kademeli olarak devre dışı bırakılması, Baltık ve Adriatik'teki LNG terminallerinin kapasitesinin artırılması ve yeni tedarikçilerin devreye alınması öne çıkıyor. Türkmenistan bu zincirin doğrudan halkası olabilecek bir ülke; ancak Kazakistan ve Rusya üzerinden ilerleyen hatlar ile İran güzergâhı, AB'nin kabul eğilimini belirleyen başlıca etkenler.

Sıvılaştırılmış gaz seçeneği resme yeni bir denge unsuru ekliyor. Mary'deki tesisin yılda birkaç milyon ton kapasiteye ulaşması hedefleniyor ve ilk sevkiyatların bir bölümünün Avrupa'ya yönelmesi planlanıyor. Boru hattı bağımlılığını ortadan kaldıran bu yöntem, bankaların ve sigortacıların risk hesabı açısından ise hâlâ tartışmalı.

Yaptırımlar dosyası ve insan hakları kaygıları

Türkimenistan ile AB arasındaki ilişkilerin en zor tarafı ticaret rakamları değil, yaptırım mimarisi. Brüksel'in 2023 yılında dual-use ürün ihracatına koyduğu yasak, Avrupa şirketlerinin ülkeye yönelik yatırım riskini yükseltiyor; Avrupa Parlamentosu'nun insan hakları konulu raporları da pamuk ve tekstil tedarik zincirine ilişkin eleştirileri sürdürüyor. Türkmenistan'ın karşılık olarak AB menşeli gıda ve ürün ithalatına koyduğu kısıtlamalar ise karşılıklı bir geri gidiş gel oluşturdu.

Mevcut yaptırımların doğrudan enerjiyi kapsamaması önemli. Bu boşluk Avrupa firmalarına alan açıyor; ancak uygulamada risk iştahı, ödeme bankalarının tutumu ve taşımacılık şirketlerinin tereddüdü nedeniyle fiilî hareketlilik daha yavaş ilerliyor. Yeni LNG sevkiyatlarının yaptırımlara uygunluğu, dosyanın en somut testi olacak.

Taraflar arasındaki farklılık ise ölçek meselesi. Türkmenistan egemenliği ve ticarette eşit muameleyi savunurken, Avrupa ekonomik ilişkinin reform hızlandırıcı bir araç olduğu görüşünü taşıyor. Enerji dosyasının insana dönük bileşeni, ülke içinde doğal gaz ve elektrik fiyatlarının halk üzerindeki yükünü azaltacak biçimde düzenlenmesiyle ilgili.

Elektrik arzı, tarife düzenlemesi ve yenilenebilir kaynaklar

Doğal gazın gölgesinde kalan ikinci dosya elektrikti. Ülke hâlâ gaz kökenli üretime dayanıyor ve komşularına ihracat yapıyor; kış aylarındaki yüksek talep nedeniyle Aşkabat'ın enerji açığı sürüyor. Yeni konut kümeleri, sağlık kompleksleri ve spor alanları tüketimi artırırken, iletim hatlarındaki kayıplar da uzun vadeli planların başlıca sorunları arasında.

Fiyatlandırmadaki düzenleme, eğitim dosyasıyla birlikte AB'nin en çok sorguladığı alanlardan biri. Kademeli tarife uygulaması ve akıllı sayaç sistemine geçiş, hem kayıpları hem de destek ihtiyacını yeniden düzenlemeyi amaçlıyor; düşük gelirli kesimlere yönelik destek paketlerinin yeterliliği, enerji dosyasının sosyal ayağını oluşturuyor.

Yenilenebilir tarafta Türkmenistan'ın hedefi yalnızca gaz ihracatçısı olmamak. Güneş enerjisi potansiyelinin değerlendirilmesiyle ilgili çalışmalar, Balkan bölgesinde yılda bir gigavatlık ölçeğe ulaşmayı hedefleyen bir güneş santrali planını kapsıyor. Yeşil hidrojen ve amonyak üretimi, Avrupa'nın geçiş dönemi arzını karşılayabilecek bir köprü olarak gündemde.

Eğitim, insan kaynağı ve sınav sistemindeki değişim

Ziyaretin programında yer almayan bir başlık ülkedeki eğitim reformuydu. Üniversite sınav sistemindeki değişiklikler, yükseköğretim kurumlarına girişin yeniden yapılandırılmasıyla birlikte kontenjanların ve sınav yükünün nasıl dağıtılacağına dair tartışmaları yeniden gündeme getirdi. Değişiklik, devletin kendi üniversitelerine yönlendirme eğilimiyle birlikte uluslararası eğitim kurumlarıyla bağlantıları da sınırlıyor.

Enerji dosyasıyla bağlantısı doğrudan: sıvılaştırma tesisleri, şebeke modernizasyonu ve güneş santralleri için mühendis ve teknisyen yetiştirmek, uzun vadeli bir ortaklığın önkoşulu. Avrupa üniversiteleriyle ortak programlar, dil eğitimi ve özellikle Aşkabat'ta elde tutulan uzman kadroların sayısı, görüşmelerde kaldığı izlenimle ilgili.

Diyaloğun geleceği ve izlenmesi gereken başlıklar

Görüşmelerin somut çıktısı, bir zirve bildirgesinden çok, izleme takvimi oldu: teknik ekiplerin kurulması, ikili anlaşmanın hukuki çerçevesinin tamamlanması, sıvılaştırılmış gaz sevkiyatlarının ilk rotasının belirlenmesi ve yeni yatırımcıların tesis ziyaretleri.

Hat veya koridor	Ana izlek	Kapasite (milyar m³/yıl)	Durum	Avrupa açısından anlamı
TAPI	Türkmenistan–Afganistan–Pakistan	1,1	Tamamlanma çalışmaları sürüyor	Pakistan pazarına bağımlı, AB için dolaylı katkı
İran koridoru	Türkmenistan–İran ve FINO hattı	2,5'e yakın	İşletimde	Yaptırım ve siyasi risk nedeniyle sınırlı
Kazakistan ve Rusya üzerinden	Hazar geçişi, Karadeniz bağlantısı	1–1,5 (tartışmalı)	Kapasite artışı görüşmelerde	Rusya bağımlılığını sürdürür, kabul düşük
Sıvılaştırılmış gaz	Mary ve Türkmenbaş	Hedef: birkaç milyon ton	Tesis kurulum aşamasında	Hat bağımlılığı olmadan AB'ye ulaşma şansı

Mevcut ve öngörülen rotaların karşılaştırması, büyük ölçüde AB'nin yaptırım hassasiyetine dayanıyor. Sıvılaştırılmış gaz, hacim olarak sınırlı kalsa da bağımsız bir kanal sunduğu için dosyanın en umut verici bölümü olarak görünüyor.

Sıradaki aşamada izlenecek başlıklar

İlerlemeyi destekleyebilecek adımlar:

• İkili ticaret ve iş birliği anlaşmasının enerji bölümlerinin tamamlanması
• Mary tesisinden yapılacak ilk LNG sevkiyatının Avrupa'ya yönlendirilmesi
• Balkan'daki güneş santrali projesine Avrupa finansmanı katılımı
• Enerji eğitimi ve teknik personel programlarının genişletilmesi

Süreci yavaşlatabilecek etkenler:

• Yaptırım riski nedeniyle Avrupa bankalarının ve sigortacıların iştahı
• TAPI ve İran güzergâhındaki güvenlik belirsizlikler
• AB'nin tekstil ve pamuk tedarik zincirine yönelik eleştirileri
• Elektrik ve doğal gaz tarifelerindeki artışın toplumsal maliyeti